مقدمه: کنیز کیست؟
کنیز به زنانی گفته میشد که در نظام بردهداری قرار داشتند. این زنان گاهی خدمتکار خانه بودند، گاهی کارگر، گاهی رامشگر و گاهی هم به عنوان همخوابه استفاده میشدند. سؤال اصلی این است: آیا اسلام این پدیده را ایجاد کرد؟ پاسخ خیر است. اسلام و هیچ دین دیگری بردهداری را اختراع نکردند، بلکه این رسم هزاران سال قبل از ادیان در میان تمدنهای کهن وجود داشته است.
پیشینه تاریخی کنیزی در ایران باستان
قدیمیترین سند درباره کنیز، قانون حمورابی (۴۰۰۰ سال پیش) است. در آن آمده که زن یا دختر فرد بدهکار میتوانست تا ۳ سال کنیز طلبکار باشد. در زمان هخامنشیان (۲۵۰۰ سال پیش)، شاهان و ثروتمندان علاوه بر همسر، کنیزانی داشتند که بیشتر آنها اسیر جنگی بودند. در دوران اشکانیان (۲۳۰۰ سال پیش) همخوابگی با کنیز بسیار رایج بود و حتی کنیز به عنوان مالیات یا رشوه داده میشد.
در دوره ساسانیان (۱۵۰۰ سال پیش)، خرید کنیز هم برای خدمتکاری بود هم برای لذت جنسی. برخی همسران انوشیروان کنیز بودند. خسروپرویز چندین هزار کنیز برای نوازندگی و مجلسآرایی در حرمسرا داشت. در شاهنامه فردوسی نیز بارها به کنیزان اشاره شده؛ گاهی به عنوان همسر پادشاه و گاهی به عنوان معشوقه. در داستان رستم و اسفندیار، اهدای کنیز راهکاری نظامی برای جلوگیری از جنگ بوده است.
پلوتارک، تاریخنویس یونانی، نوشته که ایرانیان باستان کنیزان خود را حتی در سفر در چادرهای پوشیده نگه میداشتند. کوروش پس از حمله به ماد، آمیتیس (دختر پادشاه ماد) را گروگان گرفت. در الواح هخامنشی به فروش یک زن همراه با دو دخترش اشاره شده. جیره غذای کنیز روزی ۴۴۰ گرم نان جو بود (در مقابل ۶۶۰ گرم برای برده مرد). برخی پادشاهان حتی از مردم خودشان به زور کنیز میگرفتند و به والیان دستور میدادند دختران زیبا را به دربار بفرستند.
این وضعیت تا دوران قاجار ادامه داشت. فتحعلی شاه ۷۰۰ زن و هزاران کنیز داشت. حتی در برخی نواحی، شب عروسی دختر باید پیش ارباب میماند. در سایر کشورها نیز اوضاع بهتر نبود؛ فیلم «شجاعدل» بیل گیبسون صحنه مشابهی را در اسکاتلند قدیم نشان میدهد.
استثناها در تاریخ: موارد آزادی کنیزان
گاهی به دلایلی مانند آبادانی زمین یا سرعت سپاه، فرماندهان دستور آزادی اسیران میدادند. مثلاً شاپور دوم ساسانی در حمله به روم کسی را به بردگی نگرفت. در جنگهای اعراب و ایران نیز گاه چنین آزادباشهایی داده میشد، اما روش غالب نبود.
کنیز در ادیان: از زرتشتی تا ابراهیمی
متأسفانه در طول تاریخ، شهوترانی و قدرتطلبی گاهی رنگ دینی گرفته است. در وندیدادنامه زرتشتی آمده که برخی گناهان مرد زرتشتی با فرستادن دختر یا خواهر خود برای همخوابگی با مؤبدان (عالمان دین) بخشیده میشد.
در ادیان ابراهیمی (اسلام، مسیحیت، یهود) وضعیت متفاوت است. حضرت ابراهیم هم زن داشت (ساره) و هم کنیز (هاجر). اسحاق از ساره به دنیا آمد و اسماعیل از هاجر. پیامبران بنیاسرائیل از نسل اسحاقاند و پیامبر اسلام و ائمه شیعه از نسل اسماعیل. مراسم حج که مسلمانان ۷ بار بین صفا و مروه میدوند، به یاد هاجر است. این بالاترین احترام به یک کنیز محسوب میشود.
اسلام چه نگاهی به کنیز داشت؟
اسلام در همان ظرف زمان ظهور کرد. به جای لغو یکباره بردهداری (که ممکن بود نظام اجتماعی را متلاشی کند)، روشهای گرفتن کنیز را از ۴ روش به ۲ روش کاهش داد و ۱۱ راه برای آزاد کردن برده و کنیز معرفی کرد. مثلاً کنیز میتوانست با ارباب قرارداد ببندد و در ازای فعالیت اقتصادی آزاد شود. اگر کنیز از ارباب خود فرزند میداشت، تا آخر عمر فروخته نمیشد و پس از مرگ ارباب آزاد میگشت.
کنیزها حقوقی داشتند؛ مثلاً حجاب بر آنها واجب نبود و از شرکت در جنگ معاف بودند. ارباب حق نداشت کنیز را به فحشا مجبور کند. خوراک، پوشاک، مسکن و امنیت کنیز با ارباب بود. در عین حال، آنها خریدوفروش میشدند و خرید کنیز به معنای مجاز بودن رابطه زناشویی با او بود.
آیات قرآن درباره کنیز
در قرآن دو واژه برای کنیز به کار رفته: «ملک یمین» (صاحباختیار) و «فَتَیات» (با احترام). آیه ۳۳ سوره نور میفرماید: «کنیزان خود را که میخواهند پاکدامن باشند، به زنا وادار نکنید.» این در حالی بود که در بسیاری از فرهنگها، کنیزان ابژه جنسی مشترک مردان بودند.
آیه ۲۴ سوره نساء و ازدواج با اسیران شوهردار
برخی میگویند قرآن اجازه رابطه با زنان شوهردار دشمن را داده است. آیه ۲۴ سوره نساء میفرماید: «زنان شوهردار بر شما حرام شدهاند، مگر آنهایی که مالک شدهاید (اسیران جنگی)... در حالی که پاکدامن باشید نه زناکار.»
این حکم مربوط به همه زنان اسیر نبود، بلکه شرایط داشت:
۱. مسلمان نباشند (کافر یا پیرو دین دیگر)
۲. علیه مسلمانان جنگ مسلحانه کرده باشند
۳. اسیر شده باشند
۴. شوهرشان همراه آنها اسیر نشده باشد
۵. مدتی از اسارت گذشته و از عادت ماهانه پاک شده باشند.
چرا این حکم داده شد؟
در آن زمان، در همه جنگها و حکومتها، چنین رسمی وجود داشت. اگر احکام اسلام را با عینک امروزی ببینیم، ظالمانه به نظر میرسد؛ اما در مقایسه با سنتهای بسیار بدتر آن روزگار، قضاوت متفاوت میشود. گرفتن کنیز ابزاری برای وادار کردن دشمن به تسلیم بود. اگر دشمن صلح میکرد، جان و مال و ناموسش حفظ میشد.
زنان اسیر در بسیاری از کشورها «بیصاحب» بودند و هر کسی از آنها سوءاستفاده میکرد. اسلام چارچوب خانواده را برای آنها قرار داد. به سربازان آن زمان حقوق ثابتی داده نمیشد؛ سهم آنها از غنیمت جنگی، اسیران بودند.
عملکرد پیامبر اسلام با اسیران جنگی
با وجود اجازه قرآن، پیامبر اسلام هرگز با زن شوهرداری که اسیر شده بود ازدواج نکرد. اما با دو زن اسیر که شوهرانشان کشته شده بودند، ازدواج کرد:
۱. جویریه – زن یهودی از قبیله بنیمصطلق. پس از اسارت، پیامبر او را خرید، آزاد کرد و به عنوان همسر خود برگزید. مهریه او آزاد کردن ۴۰ نفر از اسیران همطایفهاش بود. مسلمانان به احترام پیامبر، تمام اسیران آن قبیله را آزاد کردند.
۲. صفیه – شوهرش در جنگ خیبر کشته شد. پیامبر به بلال حبشی دستور داد او را بیاورد، اما بلال را توبیخ کرد که آنها را از کنار کشتهها عبور داده بود. پیامبر به صفیه گفت: «اگر بخواهی به دین خودت باشی، تو را مجبور نمیکنم؛ ولی اگر خدا و رسولش را برگزینی، تو را به همسری خود برمیگزینم.» صفیه اسلام را پذیرفت. پیامبر چند روز صبر کرد تا از عادت ماهانه پاک شود.
کجای دنیا آن زمان چنین احترامی به زن اسیر میگذاشتند؟
بعد از پیامبر: فاصله گرفتن از اخلاق نبوی
متأسفانه بعد از پیامبر، مسلمانان همیشه این شیوه را نداشتند. بین آنچه قرآن گفت و پیامبر انجام داد با آنچه بعداً به اسم دین انجام شد، تفاوت زیادی هست. کارهای معاویه یا حجاج بن یوسف (که به خونریزی معروف بود) را نمیتوان به پای اسلام نوشت.
امام علی (ع) با شهربانو (دختر یزدگرد سوم ساسانی) ازدواج کرد که حاصل آن امام حسین (ع) است. این ازدواج عزتمندانه بود، نه به صورت کنیزی.
حمله اعراب به ایران: صلح یا جنگ
اعراب در حمله به ایران تقریباً همان کارهایی را کردند که ایرانیان و رومیان با هم میکردند. برخی مناطق مانند قهستان، باخزر، جوین که مقاومت نظامی کردند، اسیر شدند. برخی مناطق ابتدا مقاومت و سپس مصالحه کردند. برخی مناطق مانند همدان، اصفهان، شیراز، ری، طوس، نیشابور از اول صلح کردند و با پرداخت جزیه، جان و مال و ناموسشان حفظ شد.
در صلحنامه عیاض بن غنم آمده: «آنان را بر خون و مال و کودکان و زنان و شهر و آسیابهایشان امان میدهم.»
این رفتار اختصاص به اعراب نداشت. نادرشاه افشار پس از فتح دهلی، به مردم امان داد، اما وقتی چند سرباز ایرانی در بازار کشته شدند، ۸۰ هزار نفر بیگناه را قتلعام کرد. مغولها، رومیان و امپراتوران چین بدتر از این کارها میکردند. حتی در قرن بیستم، ارتش شوروی پس از تسلیم آلمان، به ۲ میلیون زن آلمانی تجاوز کرد.
موارد نقض و استثناها
گاهی فرماندهان مسلمان دستور آزادی اسیران میدادند. مثلاً مردم رامهرمز با ابوموسی اشعری صلح کردند اما برخی سربازان زنان و کودکان را اسیر کردند. عمر خلیفه دوم پس از اطلاع، دستور آزادی آنها را داد. در دوره بنیامیه رسم بدی اضافه شد: برخی مناطق متعهد شدند سالانه ۵۰ یا ۱۰۰ دختر و پسر به بردگی بفرستند. اما این رسم جزئی از فرهنگ آن زمان بود. کریمخان زند هم پس از فتح گرجستان، مقرر کرد سالانه تعدادی دختر گرجی به ایران بفرستند.
منزلت اجتماعی کنیزها در اسلام
اسلام نظام طبقاتی را بهطور کامل از بین نبرد، اما اصلاح کرد. مهمتر اینکه در زمانی که «کنیززاده» بودن مایه شرمساری بود، اسلام منزلت آنها را بالا برد. مادر چند تن از امامان شیعه کنیز بودند:
- نجمه (تکتم) مادر امام رضا (ع)
- حمیده مادر امام کاظم (ع)
- نرجس مادر امام مهدی (عج)
این زنان تا امروز مورد احترام هستند.
نتیجهگیری
ماجرای کنیز در اسلام را باید در ظرف زمان خودش فهمید. اسلام این پدیده را ایجاد نکرد، اما با قوانین مترقیتر نسبت به زمان خود، سعی کرد رنج آن را کاهش دهد و زمینه برچیده شدنش را فراهم کند. متأسفانه پس از پیامبر، مسلمانان همیشه به این اخلاق پایبند نبودند. شناخت تاریخ بدون تحقیر یا توجیه، به ما کمک میکند امروز انسانیتر زندگی کنیم. کاش هیچ جنگی در کار نباشد، چون جنگ به انسانها مجال حیوان بودن میدهد.
دیدگاه خود را بنویسید