پیش از اسلام: کنیزی در تاریخ و تمدن‌های کهن

اسلام و هیچ دین دیگری کنیزی را ایجاد نکرد. این رسم هزاران سال پیش از ادیان وجود داشته است. قدیمی‌ترین سند درباره کنیز، قانون حمورابی (۴۰۰۰ سال پیش) است که حقوق و وظایف کنیز و ارباب را بیان می‌کرد.

در ایران باستان، هخامنشیان (۲۵۰۰ سال پیش) کنیزانی داشتند که بیشتر آن‌ها اسیران جنگی بودند. در زمان اشکانیان (۲۳۰۰ سال پیش)، همخوابگی با کنیز رایج بود و حتی کنیز به عنوان مالیات یا رشوه داده می‌شد. در دوران ساسانیان، هدف از خرید کنیز هم خدمتکاری بود هم لذت جنسی. خسروپرویز هزاران کنیز در حرمسرا داشت.

پلوتارک، تاریخ‌نویس یونانی، نوشته که ایرانیان باستان کنیزان خود را حتی در سفر در چادرهای پوشیده نگه می‌داشتند. این وضعیت تا دوران قاجار ادامه داشت. فتحعلی شاه صدها زن و هزاران کنیز داشت.

ادیان و کنیزی

متأسفانه در تاریخ، شهوت‌رانی گاهی رنگ دینی گرفته است. در وندیداد زرتشتی آمده که برخی گناهان مرد با فرستادن دختر یا خواهر خود برای همخوابگی با مؤبدان بخشیده می‌شد.

در ادیان ابراهیمی، هاجر (کنیز ابراهیم) مادر اسماعیل است. مراسم حج که مسلمانان بین صفا و مروه می‌دوند، به یاد هاجر است. این بالاترین احترام به یک کنیز محسوب می‌شود.

اسلام چه نگاهی به کنیز دارد؟

اسلام روش‌های گرفتن کنیز را از ۴ روش به ۲ روش کاهش داد و ۱۱ راه برای آزادی برده و کنیز معرفی کرد. اگر کنیز از ارباب خود فرزند می‌داشت، دیگر فروخته نمی‌شد و پس از مرگ ارباب آزاد می‌گشت.

در قرآن دو واژه «ملک یمین» و «فتیات» برای کنیز آمده است. آیه ۳۳ سوره نور می‌فرماید: «کنیزان خود را که می‌خواهند پاکدامن باشند، به زنا وادار نکنید.» این در حالی بود که در بسیاری از فرهنگ‌ها، کنیزان ابژه جنسی مشترک مردان بودند.

آیه ۲۴ سوره نساء و ازدواج با اسیران شوهردار

بسیاری می‌گویند قرآن اجازه رابطه با زنان شوهردار دشمن را داده است. آیه ۲۴ سوره نساء زنان شوهردار را حرام می‌شمارد، مگر آن‌هایی که مالک شده‌اید (اسیران جنگی)؛ آن هم با شرط پاکدامنی، نه زناکاری.

این حکم مربوط به همه زنان اسیر نبود، بلکه شرایط داشت: مسلمان نباشند، جنگ مسلحانه کرده باشند، اسیر شده باشند، شوهرشان همراه آن‌ها اسیر نشده باشد و پس از گذشت عادت ماهانه باشند.

چرا این حکم داده شد؟

احکام دین را باید در ظرف زمان خود دید. اگر با عینک امروزی نگاه کنیم، ظالمانه به نظر می‌رسد؛ اما در مقایسه با سنت‌های بسیار بدتر آن روزگار، قضاوت متفاوت می‌شود. گرفتن کنیز ابزاری برای وادار کردن دشمن به تسلیم بود. زنان اسیر در بسیاری از کشورها «بی‌صاحب» بودند؛ اسلام چارچوب خانواده را برای آن‌ها قرار داد.

عملکرد پیامبر اسلام با اسیران جنگی

با وجود اجازه قرآن، پیامبر هرگز با زن شوهرداری که اسیر شده بود ازدواج نکرد. اما با دو زن اسیر که شوهرانشان کشته شده بودند، ازدواج کرد:

۱. جویریه – پس از اسارت، پیامبر او را خرید، آزاد کرد و به همسری برگزید. مهریه او آزاد کردن ۴۰ نفر از اسیران هم‌طایفه‌اش بود. مسلمانان به احترام پیامبر، تمام اسیران آن قبیله را آزاد کردند.

۲. صفیه – پیامبر به او اختیار داد در دین خود بماند یا اسلام را برگزیند. او اسلام را پذیرفت. پیامبر چند روز صبر کرد تا از عادت ماهانه پاک شود.

کجای دنیای آن زمان چنین احترامی به زن اسیر می‌گذاشتند؟

بعد از پیامبر: فاصله گرفتن از اخلاق نبوی

متأسفانه بعد از پیامبر، مسلمانان همیشه این شیوه را نداشتند. بین آنچه قرآن گفت و پیامبر انجام داد با آنچه بعداً به اسم دین انجام شد، تفاوت زیادی هست.

حمله اعراب به ایران

اعراب در حمله به ایران تقریباً همان کارهایی را کردند که ایرانیان و رومیان در جنگ‌هایشان می‌کردند. برخی مناطق که مقاومت نظامی کردند، اسیر شدند. برخی مناطق مانند اصفهان، شیراز، ری و نیشابور با پرداخت جزیه صلح کردند و جان و مال و ناموسشان حفظ شد.

این رفتار اختصاص به اعراب نداشت. نادرشاه پس از فتح دهلی، ۸۰ هزار نفر بی‌گناه را قتل‌عام کرد. در قرن بیستم، ارتش شوروی پس از تسلیم آلمان، به ۲ میلیون زن آلمانی تجاوز کرد.

گاهی فرماندهان مسلمان دستور آزادی اسیران می‌دادند. در دوره بنی‌امیه رسم بدی اضافه شد: برخی مناطق متعهد شدند سالانه دختر و پسر به بردگی بفرستند.

منزلت اجتماعی کنیزها در اسلام

اسلام نظام طبقاتی را اصلاح کرد. در زمانی که «کنیززاده» بودن مایه شرمساری بود، اسلام منزلت آن‌ها را بالا برد. مادر چند تن از امامان شیعه (مانند امام رضا و امام مهدی) کنیز بودند و تا امروز مورد احترامند.

نتیجه‌گیری

اسلام هر چند فرهنگ کنیزی را از بین نبرد، اما سعی کرد زمینه برچیده شدنش را فراهم کند. کاش هیچ جنگی در کار نباشد، چون جنگ به انسان‌ها مجال حیوان بودن می‌دهد