شب بلنده، ولی موندنی نیست. این را نه ستارهشناس گفت، نه دیندار؛ مادربزرگها گفتند. آنها راز ماندگاری بلندترین شب سال را میدانستند.
یلدا چیست و از کجا آمده؟
واژه «یلدا» اصلاً فارسی نیست. این یک واژه سریانی (Yaldā) به معنای «زایش» یا «ولادت» است. اما این به معنای نبودن ریشه ایرانی این شب نیست. فرهنگ ایران از مدیترانه تا هند گسترده بوده و زبان سریانی در دل همین فرهنگ شکل گرفته است.
پیش از ورود واژه یلدا، ایرانیان «چله زمستان» را میشناختند (از اول دی تا دهم بهمن). شب اول زمستان (انقلاب زمستانی) طولانیترین شب سال بود و فردای آن «خُرّهروز» نام داشت؛ روز فروغ، زایش و آفرینش. درست در دل تاریکی، نور نشسته است.
در متون پیش از اسلام، واژه یلدا نیامده، اما رسم و رسوم شبچله وجود داشته. ایرانیان باستان با روشن کردن آتش، دور هم نشستن، خوردن و قصه گفتن، بر ترس از تاریکی غلبه میکردند. تاریکی نماینده اهریمن بود و طولانیترین شب نیاز به مراقبت آیینی داشت.
نخستین بار واژه یلدا که به کار رفت؟
ابوریحان بیرونی (حدود ۱۰۰۰ سال پیش) در کتاب «آثارالباقیه» بین شب چله و شب یلدا فرق گذاشت. به گفته او، یلدا در باور مسیحیان سریانی، شب «میلاد اکبر» (تولد حضرت مسیح) است. واژه یلدا برای نخستین بار حدود ۹۰۰ سال پیش در شعر عنصری و منوچهری به کار رفت. از زمان سعدی و حافظ (۶۰۰-۷۰۰ سال پیش) به بعد، یلدا به معنای شب اول زمستان رواج یافت و معنای اصلی آن فراموش شد.
یلدا، اسطوره و معنا
میرچا الیاده، اسطورهشناس بزرگ، میگوید: «اسطوره، روایت مقدس آغازهاست.» یلدا اسطوره است؛ نه به معنای دروغ، بلکه به معنای معنا بخشیدن به واقعیت. در اسطورهشناسی ایرانی، نور نشانه راستی و تاریکی نشانه دروغ است. اهریمن در شب قدرت میگیرد، اما هیچ شبی بیپایان نیست. این الگو بعدها در ادبیات حماسی ایران ادامه یافت.
یلدا، مهرپرستی و میترائیسم
«مهر کردن» در گویش شمال ایران به معنای «بسمالله گفتن» است. مهر، نام دیگر خورشید است.
طبق برخی اسطورههای ایرانی، در شب یلدا ایزد مهر به دنیا میآید و غلبه نور بر تاریکی آغاز میشود. ایزد مهر با میترا (ایزد عهد و پیمان، نظارت و قضاوت) در پیوند است. واحد «متر» برای اندازهگیری نیز از همین ریشه میآید.
اما نکته مهم: میترائیسم رومی و مهرپرستی ایرانی یکی نیستند. در جنگهای ایران و روم، خدایان دو فرهنگ با هم تبادل شدند. شب اول زمستان در ایران تولد ایزد مهر و در روم تولد میترا قلمداد شد. در متون اوستایی اشاره مستقیمی به تولد ایزد مهر در شب یلدا نشده است. بسیاری از این نسبتها مربوط به صد سال اخیر و نتیجه یکیانگاری این دو آیین است.
پس نسبت یلدا با مهرپرستی چیست؟ هر دو در یک افق فرهنگی نفس میکشند: پیروزی نور بر تاریکی.
چرا انار و هندوانه و میوههای سرخ؟
ایزد مهر و میترا هر روز با تاریکی میجنگند و خون آنان در آسمان ریخته میشود (افق سرخ). سرخی، رنگ بین سیاهی و سفیدی است. به همین دلیل در شب یلدا میوههای سرخ (انار، سیب، خرمالو) سر سفره میگذارند. هندوانه اما سابقه تاریخی ندارد و به تازگی به سفره یلدا افزوده شده است.
یلدا در شاهنامه
در شاهنامه نامی از یلدا نیامده، اما به شب اول دی اشاره شده:
شب اورمزد آمد و ماه دی
ز گفتن بیاسای و بردار می
«شب اورمزد» اشاره به شب اول ماه دارد. نزاع نور و تاریکی در شاهنامه نیز جاری است: جمشید (نور) به دست ضحاک (تاریکی) کشته میشود و فریدون (از نوادگان جمشید) ضحاک را میکشد.
دیدگاه خود را بنویسید