پیش از اسلام: بردهداری در جهان باستان
نه اسلام و نه هیچ دین دیگری بردهداری را ایجاد نکرد. این پدیده هزاران سال پیش از ادیان وجود داشته است. قدیمیترین سند درباره بردهداری، قانون حمورابی (۴۰۰۰ سال پیش) است. در ایران باستان، برده را «بندهکا» مینامیدند که ریشه کلمه «بنده» امروزی است. در کتیبههای هخامنشی (۲۵۰۰ سال پیش) واژه «گرده/گردو» به معنای برده خانهدار دیده میشود.
در یونان باستان، تقریباً هر خانهای برده داشت و روزانه بیش از ۱۰۰۰ برده در آتن فروخته میشد. برخلاف تصور رایج، کوروش بردهداری را لغو نکرد، بلکه خودش بردههای زیادی داشت. با این حال، او یهودیان اسیر بابلی را آزاد کرد. در الواح هخامنشی، از بازار بردهفروشی در کنار تخت جمشید نام برده شده که قیمت هر برده برابر ۳ گاو یا ۸۰ گوسفند بود.
در دوران ساسانی، اندکی حق برای بردهها در نظر گرفته شد؛ مثلاً ارباب حق نداشت برده را چنان بزند که گوش یا بینیاش قطع شود. این رسم نادرست تا دوران قاجار و مشروطه ادامه داشت. در سال ۱۹۲۸، قانون لغو بردهداری در ایران تصویب شد.
ادیان و بردهداری
هیچ یک از ادیان بردهداری را لغو نکردند، اما تشویق هم نکردند. اسلام با وجود اینکه بردهداری را نساخت، سعی کرد با فرهنگسازی، آداب آن را اصلاح کند.
اسلام چه تغییری ایجاد کرد؟
اسلام سه کار اصلی انجام داد:
۱. محدود کردن راههای بردگی: اعراب از ۴ روش برای برده گرفتن استفاده میکردند. اسلام دو روش را حرام و فقط دو روش را باقی گذاشت.
۲. فرهنگ آزادسازی برده: اسلام ۱۱ راه برای آزادی برده معرفی کرد. «هر کس بردهای آزاد کند، بهشت بر او واجب میشود.» آزادی برده کفاره بسیاری از گناهان قرار داده شد. امام سجاد (ع) حدود ۱۰۰ هزار برده را آزاد کرد. امام علی (ع) بیتالمال را میان برده و ارباب تقسیم میکرد.
۳. رفتار خوب با بردههای آزاد نشده: پیامبر فرمود: «از آنچه خود میخورید به بردهتان بخورانید و از آنچه میپوشید به او بپوشانید.»
بزرگان بسیاری از اسلام برده بودند اما به مقامات بالایی رسیدند: بلال، سلمان فارسی، عمار یاسر، و عکرمه (از مفسران بزرگ قرآن).
چرا اسلام بردهداری را یکباره لغو نکرد؟
در زمان ظهور اسلام، بردهها درصد قابل توجهی از جمعیت برخی شهرها بودند. خوراک، پوشاک، مسکن و امنیت آنان با ارباب بود. اگر ناگهانی آزاد میشدند، جامعه دچار بحران اجتماعی میگردید؛ بسیاری گرسنه میماندند یا به جرم و فحشا روی میآوردند. اسلام همان کاری را کرد که یک خردمند با نظام کارگری امروز میکند: حذف نکرد، بلکه اصلاح کرد.
آیا این رویه بعد از پیامبر ادامه یافت؟
متأسفانه نه. امویان، عباسیان، سامانیان، غزنویان و بسیاری از حاکمان جهان اسلام رفتار قابل دفاعی با بردهها نداشتند.
آیا شکلهای جدید بردهداری امروز هم هست؟
دقیقاً. از ۲۰۰ سال پیش، کشورها کمکم بردهداری را لغو کردند. آمریکا تا ۱۸۶۰ برده داشت. ایران در ۱۹۲۸ بردهداری را رسماً ممنوع کرد. بریتانیا در دوران استعمار ۲۰ میلیون برده داشت.
اما امروز، کارگرانی که حقوقشان نیمی از مخارج زندگیشان را هم پوشش نمیدهد، وضعیتی بدتر از بردهها دارند. اسلام نه فقط قانون، بلکه روحیه بردگی را لغو کرد تا انسانها آزاد زندگی کنند؛ همان گونه که خدا آفرید.
دیدگاه خود را بنویسید